Wat is marktwerking?

De markt, wat is dat eigenlijk? De definitie is zoiets als ‘het samenspel tussen vraag en aanbod waardoor de prijs en handelsomvang bepaald wordt’. Aan de ene kant is daar het aanbod: een aantal partijen bieden goederen of diensten aan. Aan de andere kant is daar de vraag: een aantal partijen wenst goederen of diensten af te nemen. In een vrije markt is het aantal aangeboden producten of diensten vrij, evenals de prijs. Alles is flexibel, met grenzen. Als er meer vraag is, zal de prijs stijgen. Bij minder vraag zal de prijs dalen. Aan de prijs zitten grenzen: als de prijs zakt onder de kostprijs plus een redelijke marge, zal het aantal aanbieders dalen. Aan de andere kant zal als de prijs stijgt boven de psychologische maximale waarde van de artikelen het aantal kopers afnemen. Hierdoor zal de prijs in balans raken. Maar ook de grootte van de markt (het aantal transacties, verhandelde goederen of diensten) zal zich ‘zetten’.

Sturing van de markt

De overheid stuurt voortdurend bij in de markt. Subsidies, belastingen, heffingen, maar ook opleidingen, regels en wetten, infrastructuur en voorlichting hebben invloed op alle markten. Daarmee wordt de omvang van de markt vergroot of verkleint, of wordt de prijs op een volgens de overheid wenselijk niveau gehouden. De reden hiervoor is veelal omdat een bepaalde marktomvang goed is voor de economie of ecologie van het land. De natuur is niet gebaad bij ongebreidelde groei van het autoverkeer, maar de economie niet bij het stilleggen van alle autoverkeer. Binnen dat krachtenveld stuurt de overheid bij door aan belastingen en accijnzen te schroeven en door geld uit te geven aan de bouw van wegen en ‘ecologische hoofdstructuren’.

Waarom de markt niet werkt

De gezondheidszorg

In de gezondheidszorg zijn de aanbieders de artsen en ziekenhuizen en de vragers de patiënten. Het aanbod bestaat uit behandelingen (zowel als ‘diensten’ van een arts, als medicijnen) en de vraag bestaat uit genezingen en diagnoses. In principe is het aanbod vrijwel onbeperkt: in theorie kunnen meer dan genoeg artsen opgeleid worden om alle zieken te behandelen en ook pillen draaien kan in ruime mate. Aan de vraagkant zit haast geen rem. Natuurlijk is het aantal zieken ‘beperkt’, maar de vraag naar diagnoses is bijna zonder grens als de prijs laag genoeg is. Dat vraagt dus om regulering.

De overheid heeft die regulering neergelegd bij verzekeraars. Dat is een partij die een heel bijzondere rol heeft in de markt. Verzekeringen verdienen aan behandelingen, maar betalen ook de kosten. Aan de ene kant halen zij geld op bij de vraagkant in de vorm van premies en ‘eigen bijdragen’, aan de andere kant betalen zij de zorgverlener. Voor de diensten ontvangen zij een percentage van de omzet. Dit principe kennen we als de makelaar. Uitgaande van een commerciële doelstelling van de verzekeraar is het er dus veel aan gelegen om zoveel mogelijk aanbod aan vraag te koppelen. De overheid verwacht echter dat de zorgverzekeraar de kosten zoveel mogelijk zal beperken. Maar waarom zou die verzekeraar dat doen? Natuurlijk probeert hij bij de aanbieders de prijs omlaag te krijgen, maar niets dwingt hen dat door te berekenen. Natuurlijk kunnen de vragers naar een andere verzekeraar stappen die minder marge berekent, maar dat gebeurd in de praktijk (met slechts vier serieus grote verzekeraars) niet omdat het verschil te klein en te specifiek is.

Maar ook aan de aanbod-kant is de markt al behoorlijk verstoord. Zo zijn ziekenhuizen zelfstandig opererende, commerciële instellingen die gebouwd zijn met overheidsgeld. Ook de exploitatie wordt deels uit overheidsgeld gesubsidieerd. Specialisten zijn echter zelfstandigen. Zij bepalen in maatschappen hoe groot het aanbod in hun specialisme is en hoeveel aan de verzekeraars wordt doorberekend aan kosten. Er is geen concurrentie binnen één ziekenhuis en vaak zelfs niet binnen één regio. Alle kosten rondom het ziekenhuisbezoek worden door de patiënt via de verzekeraar rechtstreeks met het ziekenhuis afgewerkt. Een specialist is dus een ondernemer die werkt vanuit een gesubsidieerde ruimte, met gesubsidieerde medewerkers, tegen vastgestelde tarieven en vrijwel zonder risico. Toch zijn de marges (verschil tussen kostprijs en verkoopprijs), of uurtarieven bijzonder hoog. Dat heeft natuurlijk te maken met het belang van het werk, de werktijden en de voorafgaande studie.

Het is duidelijk te zien dat er met deze methode nooit sprake kan zijn van marktwerking in de zorg. De aanbodkant wordt gestuurd, er is een makelaar betrokken die geen belang heeft bij een kleinere markt (zowel in prijs als in omvang) en de vraagkant wordt uitsluitend gestuurd door wat mensen kunnen betalen.

Het openbaar vervoer

Openbaar vervoer is de oplossing voor de overheid om de vervoerskosten voor individuele burgers laag te houden en tegelijk de druk van vervoer op de ecologie te beperken. Simpel gezegd: als er geen openbaar vervoer is, zal het van A naar B gaan voor veel mensen niet weggelegd zijn, en als iedereen individueel van A naar B zou gaan, zal het land dichtslibben en de natuur vernietigd worden. Openbaar vervoer zal echter in een open markt nooit zodanig interessant zijn dat de mix tussen individueel en gezamenlijk vervoer het niveau bereikt wat de overheid wenst. Dit komt vooral omdat de initiële kosten erg hoog zijn (infrastructuur en materieel) en dat per definitie niet veel aanbieders van openbaar vervoer tegelijk actief kunnen zijn. Immers: het doel was nu juist om met zo groot mogelijke groepen van A naar B te reizen, zonder veel individualisering.

Ook hier regelt de overheid dus de markt. Individueel vervoer wordt belast, gemeenschappelijk vervoer wordt gesubsidieerd. De overheid voorziet in OV infrastructuur (van spoorwegen tot busbanen) en betaald mee aan OV reizigerskilometers. Voorheen gebeurde dat door een uitvoerende overheidsdienst, de Nederlandse Spoorwegen en de lokale busvervoersbedrijven. Nu sinds een paar jaren worden deze bedrijven echter steeds meer geprivatiseerd. Hierdoor wordt het aanbod van een intrinsiek niet grote markt in handen gegeven van een partij die prijs en aanbod afstemt op de (van nature lage) vraag. Helaas mogen deze private bedrijven niet de prijs aanpassen: deze wordt binnen nauwe grenzen gestuurd door de overheid, zowel bij de aanbestedingsprocedure (aanbestedingssom) als de per-kilometer prijs. Marginaal kan het vervoersbedrijf nog wat inkomsten genereren uit reclame, met speciale acties of randverschijnselen als horecadiensten op stopplaatsen. Aan hun kostenkant hebben ze echter maar minimale invloed: het aantal diensten, de servicegraad en zelfs de leeftijd van het materieel is in de aanbesteding vastgelegd. Daarom staat op wat punten en komma’s na, precies vast wat een vervoerder ‘verdient’ aan de diensten. De markt is dus zowel wat betreft omvang als prijs vastgelegd en wordt niet gestuurd door de vraag.

De klanten hebben geen prikkel om meer gebruik te maken van het openbaar vervoer, anders dan wat voorlichtingscampagnes en wellicht de stijgende prijs van individueel vervoer (of het ontwijken van files). Vervoerders kunnen daar echter bijna niet in sturen. Al zouden ze het willen, vervoerders kunnen niet hun product aanpassen aan de wensen van de klant. Het is een busvervoerder niet toegestaan om zonder overleg met alle betrokken gemeentebesturen routes om te leggen of frequenties aan te passen. Ook levert het een busmaatschappij naar verhouding niet veel meer op als een bus vol is als gevolg van de beperkte afrekenmethode die gekoppeld is aan de strippenkaart. Gelukkig komt daar met de OV Chipkaart verandering in.

De overheid heeft met het binnenhalen van commerciële exploitanten van openbaar vervoer partijen in huis die weinig invloed hebben op de opbrengsten van het vervoer, maar die wel de kosten doorberekenen aan de overheid. De partij die de laagste kosten doorberekend, zal de aanbesteding in de regel winnen (immers ligt het serviceniveau bij allen gelijk, want dit is een acceptatieeis in de aanbesteding). Toch leidt dit niet automatisch tot de laagste kosten, omdat ook hier de marktwerking weg is: de vraag is namelijk 1 consument, de overheid en het aanbod is niet flexibel, maar exact door diezelfde ene consument bepaald. De uiteindelijke gebruiker, noch de aanbieder heeft hier invloed op.

Nutsbedrijven

De energiemarkt is een typische markt waar de ontwikkeling van het land en de natuur heel erg afhankelijk van zijn. Het is dan ook niet raar dat dit tot voor kort helemaal door de overheid gereguleerd werd. Gemeentelijke energiebedrijven zorgen voor inkoop of productie en distributie van de energie. Gewonnen gas was staatsbezit en kon dus via een eigen distributienet aan de eigen bevolking of aan bevriende overheden geleverd worden. In de laatste tien jaar is dat echter veranderd en zijn de energiebedrijven samengegaan en commerciëel geworden. De markt bestaat nu uit aanbieders van energie en consumenten die vrij kunnen kiezen van wie ze hun energie betrekken. Of toch niet?

De aanbieders bestaan uit producenten, dealers en transporteurs. Consumenten kunnen kiezen voor een dealer, waarbij die dealer kiest voor een producent (of meerdere). De prijzen van de energie zijn gekoppeld aan wereldprijzen voor olie en verschillen marginaal per producent. Wel kunnen grote marktpartijen energie in bulk opslaan en door hun omvang betere prijzen bedingen. Ook kunnen de partijen kiezen uit een mix van bronnen om zo de prijs omlaag te brengen. Een kWh electriciteit uit een kerncentrale, kolencentrale of windmolen zijn nou eenmaal niet even duur, hoewel de consument dat vaak wel verteld wordt.

Wat de eindgebruiker niet kan kiezen, is de transporteur. Een gemeente kiest veelal het huidige moederbedrijf van het oorspronkelijke gemeentelijke energiebedrijf om elk nieuwe huis in de gemeente te voorzien van elektriciteit, gas en wellicht ook warmte. Daar kun je als gebruiker niets aan veranderen. En natuurlijk is hier de prijs vast, want als consument is er simpelweg niet de keuze om de energie niet via deze transporteur af te nemen. Zelfs als de leveringskwaliteit niet conform de maatstaven is, is overstappen geen optie. Daarom stuurt de overheid ook daar met wetgeving om een minimum verzorgingsniveau te garanderen.

De markt wordt nog verder verstoord door subsidies op bepaalde energievormen en belastingen op andere (of dezelfde!) vormen van opwekking, distributie of verbruik. Er gelden andere tarieven voor bedrijven als voor huishoudens, voor grootverbruikers en voor zuinige huishoudens, etc. etc. Maar deze regulering gaat vaak in tegen de belangen van de commerciële energiebedrijven. Die vinden kleine gebruikers minder interessant en stimuleren om nog minder te gebruiken is niet in lijn met de traditionele marktwerking. Bovendien is in de energiemarkt voor de consument stoppen nooit een optie, tegen geen enkele prijs. Zelfs minder energie gebruiken omdat de prijs stijgt is in de praktijk geen normale reactie gebleken.

Conclusie

Het is dus vrij duidelijk dat tenminste bij deze drie voorbeelden er geen sprake is van traditionele marktwerking, en dat traditionele marktwerking vaak tegen de doelstellingen van de overheid in zal druisen. Dus zou de overheid marktwerking niet moeten stimuleren om de kosten te drukken, maar juist de instrumenten om niet de prijs, maar de vraag te beperken moeten gebruiken. Ik ben geen econoom, maar het lijkt me wel duidelijk dat sturen in de hoeveelheid geld dat je NS geeft niet gaat zorgen dat er meer treinreizigers komen. Ook gaat het verkopen van provinciale energiebedrijven en opsplitsen van netwerkbeheerders, producenten en handelaren niet helpen om minder energie te gebruiken.

De overheid heeft dus kennelijk de afgelopen decennia de verkeerde beslissingen genomen. Hoe dit komt valt mogelijk te verklaren uit de invloed van lobbyisten in de politiek. Hoe dan ook, terugdraaien van de beslissingen zal waarschijnlijk even moeilijk zijn als het invoeren van de privatisering.

Google plus is het beste te beschrijven als een combinatie van het beste van Gmail, Hyves, Facebook en Twitter. Je kunt mensen volgen, zoals bij Twitter, maar stopt ze in ‘circles’ om familie- en vriendenkringen te scheiden. Je kunt foto’s plaatsen zoals op Hyves en Facebook, maar héél goed scheiden wie wat mag zien en wie wat mag doen. Je kunt makkelijk posten vanaf je telefoon, zoals bij Twitter, maar bij een Android telefoon zelfs zonder ook maar 1 keer te klikken!

Op dit moment is Google+ nog maar door een beperkt aantal mensen te gebruiken, want je hebt een invite nodig om een account aan te kunnen maken. Wil je een invite, mail me dan!

Of Google+ het gaat worden, weet ik niet. Het is beter dan Google Buzz, maar traditioneler dan Google Wave. Door de beperkte hoeveelheid mensen op het netwerk is het nu nog niet echt bruikbaar. Potentieel is G+ wel beter dan facebook en hyves, maar zonder koppeling met twitter en andere niet-google services is het nu nog een beetje beperkt in de mogelijkheden. Nou ja, we zullen zien wat dit gaat worden. Meedoen kan geen kwaad.

Wil jij ook je gratis eBooks delen? Mail me dan je dropbox account e-mail en ik voeg je toe! En heb je nog geen dropbox? Vraag dan een account aan via deze link.

Help jezelf – doe iets aardigs voor een ander : « Brigitte van Tuijl.

Een heel interessante blogpost. Ik denk dat het ook wel werkt!